Dramski metod

Internacionalna svest o nužnosti da se obrazovni sistem brine o potrebama sve dece poslednjih 20 godina se sistematski razvija. Pravo svakog deteta na obrazovanje je definisano u Univerzalnoj deklaraciji o ljudskim pravima i Konvenciji o pravima dece i proklamovano u Svetskoj Deklaraciji o obrazovanju za sve, a podrazumeva obuhvat sve dece u vrtiće i škole nezavisno od socijalnog, ekonomskog ili emocionalnog statusa dece ili njihovih fizičkih, intelektualnih ili jezičkih mogućnosti.

Naša zemlja je od 1989. godine potpisnik Konvencije o pravima deteta Ujedinjenih Nacija i time su njene odredbe postale nacionalna obaveza koja ima snagu zakona. Međutim, uključenost dece sa smetnjama u razvoju u redovne grupe vrtića u Srbiji je izuzetno mala i još nije razvijena kao sistematska aktivnost u oblasti zaštite i stimulacije razvoja dece na ranom uzrastu kada adekvatna intervencija daje najbolje rezultate.

U vaspitno – obrazovnom sistemu u Srbiji postoji duga tradicija specijalnih škola u koje se upućuju deca sa smetnjama u razvoju. Prednosti ovakvog obuhvata dece su posebni programi koji su izrađeni za njih, a sa njima, u malim odeljenjima, rade specijalno pripremljeni učitelji. Međutim, na ovaj način su deca obeležena i izolovana od svojih vršnjaka, a često i od porodice, jer se neke specijalne škole nalaze daleko od mesta stanovanja dece sa smetnjama u razvoju. Ovo odvajanje od najranijih dana vodi do formiranja stavova koji će kasnije u odraslom dobu još više produbiti društvenu izolaciju i odvajanje osoba sa smetnjama u razvoju iz društvenih tokova. Osim toga, za decu sa određenim smetnjama (hiperaktivnu, agresivnu, hipoaktivnu, telesno invalidnu, sa težim emoconalnim smetnjama, sa kombinovanim i težim govornim smetnjama) uopšte ne postoje specijalne škole, a često je i odabir dece koja se upućuju u njih motivisan socijalnim razlozima i predrasudama (romska deca) a ne organskim oštećenjem deteta.

Posle 1970. godine dolazi do masovnijeg upisa dece sa smetnjama u razvoju u redovne škole i vrtiće. Ovaj proces integracije dece sa smetnjama u razvoju i prihvatanje ometenosti kao izraza ljudske raznolikosti doneo je pomake u oblasti ljudskih prava, međutim i niz teškoća za nepripremljene učesnike tog procesa. Bez prilagođavanja programa i metoda rada individualnim obrazovnim potrebama te dece, bez izrade individualnih obrazovnih planova u timu edukovanih nastavnika i stvaranja atmosfere prihvatanja u grupi vršnjaka, došlo je do stvaranja otpora sredine, negativnih stavova nastavnika i klime tolerisanja bez stvarnog uključivanja ove dece u život i rad zajednice. Dete treba prilagoditi kako bi se uklopilo u sistem, sistem ostaje nepromenjen i dete uglavnom ne uspeva da se prilagodi, postaje neuspešno, često ponavlja razred, prelazi u specijalnu školu ili prekida školovanje.

Neuspeh u primeni tzv. integracionog modela bio je podsticaj za traženje novih rešenja koja su se pre svega ogledala u prilagođavanju vrtića/škole potrebama i mogućnostima dece a ne obrnuto. Pokrenute su akcije za realizaciju vrtića/škole po meri deteta koje su zasnovane na inkluzivnom modelu koji podrazumeva kvalitetno obrazovanje za svu decu, prilagođavanje vrtića/škole svakom pojedinačnom detetu – sistem je fleksibilan, svi mogu da napreduju i uče u skladu sa svojim mogućnostima i potrebama.

Iz tih razloga je i Predškolska ustanova ”Naša radost” u Subotici, prva u Srbiji školske 2000/01. godine, počela sa sprovođenjem inkluzivnog programa.

Osnovne ideje programa su da potrebe deteta i razvijenost njegovih sposobnosti predstavljaju osnovne kriterijume za izbor programa rada koji su mu namenjeni. Za ulazak u vaspitnu grupu osim što je pripremljeno samo dete sa posebnim potrebama i njegovi roditelji, pripremljen je i vaspitač ali i ostala deca u grupi i njihovi roditelji. Inkluzivni program podrazumeva i dodatnu edukaciju vaspitača i stručnog tima i ostvarivanje partnerskog odnosa sa roditeljima u procesu stimulacije razvoja deteta.

U prilog potrebi da se deca sa smetnjama u razvoju uključe u redovne vrtiće sa svojim vršnjacima bez smetnji u razvoju govore brojne stvari. Naime, igra i druženje sa drugom decom su potreba sve dece a ove potrebe se adekvatno zadovoljavaju u predškolskim ustanovama gde deca kroz igru uče o sebi i drugima, upoznaju svoje okruženje, sagledavaju različite situacije, usvajaju jezik i razvijaju sposobnosti interakcije. Aktivosti koje se dešavaju u vrtićima podstiču komunikaciju i omogućavaju usvajanje socijalnih pravila. Vršnjaci bez smetnji u razvoju predstavljaju pozitivan model i oni su dragoceni u podsticanju razvoja veština i usvajanja znanja koje se stabilizuju sa mnogo manje intervencija nego kada sa decom sa smetnjama u razvoju rade samo odrasli.

Da bi se inkluzivni program u vrtiću kvalitetno realizovao važno je staviti naglasak na nekoliko stvari:

• PRIPREMA
  • vaspitača i stručnih saradnika
  • fizičkog prostora vrtića
  • roditelja dece u vaspitnoj grupi
  • roditelja deteta sa smetnjama u razvoju
  • deteta sa smetnjama u razvoju
  • dece u vaspitnoj grupi
• ATMOSFERA U GRUPI – neguju se saradničke a ne takmičarske aktivnosti, stvara se podsticajna atmosfera koju svi doživljavaju kao prihvatajuću. Različitosti nisu razlog za separaciju i izolaciju «različitih» nego se različitosti prihvataju kao bogatstvo i prilika da se prošire znanja.
• TIMSKI RAD – između vaspitača, roditelja deteta sa smetnjama u razvoju i stručnog saradnika. Neguje se partnerski odnos sa roditeljima.
• INDIVIDUALNI STIMULATIVNI PROGRAMI – aktivnosti koje se realizuju u grupnom radu ali su prilagođene mogućnostima deteta sa smetnjama u razvoju i ciljano osmišljene za podsticaj detetovog razvoja u određenim oblastima

Inkluzivni program je namenjen svakom detetu jer je suština u prilagođavanju programa rada mogućnostima i potrebama sve dece. Naglasak se stavlja na dete sa smetnjama u razvoju jer tu postoji nesigurnost kod vaspitača i nedostatak unutrašnje podrške da će uspešno realizovati rad u grupi gde ima i dece sa smetnjama u razvoju. Zato možemo reći da su očekivane prednosti inkluzije sledeće:

1. Za decu sa smetnjama u razvoju: Bolja socijalna integracija i socijalizacija; otkrivanje i podsticanje razvoja dečjih očuvanih potencijala; podsticanje razvoja i stabilizacija dečjeg osećanja sigurnosti; razvoj komunikacijskih sposobnosti deteta (izražavanje potreba, želja i namera verbalnim i neverbalnim putem); razumevanje i kad je to moguće zadovoljavanje, potreba drugih (dece i odraslih u granicama dečjih mogućnosti), podsticanje telesnog razvoja i mera za očuvanje zdravlja deteta; razvoj higjenskih i radnih navika (uz vođenje računa o vrsti i težini razvojne teškoće, kao i osobenostima uzrasta i pola kome dete pripada);
2. Za decu bez razvojnih smetnji. Pored opštih ciljeva vezanih za podsticanje razvoja svakog deteta u granicama njegovih sposobnosti, inkluzivni program ima i dodatne ciljeve za decu bez razvojnih smetnji: razvijanje osetljivosti za potrebe deteta koje teže napreduje; razvijanje tolerancije za različitosti; razvijanje motivacije za pomaganje detetu koje ima razvojne teškoće (na način primeren uzrastu). Krajnji cilj je razvijanje vrednosnog sistema humanističkog tipa i zasnovanog na neposrednom i pozitivnom ličnom iskustvu sa decom koja imaju razvojne smetnje;
3. Za roditelje dece sa smetnjama u razvoju. Sticanje pozitivnog iskustva o mogućnostima njihovog deteta za razvoj i zajednički život sa vršnjacima bez razvojnih smetnji; ovladavanje veštinama i znanjima o mogućnosti uticaja na razvoj sposobnosti i ličnosti deteta; bolja pripremljenost deteta (i porodice u celini) za polazak deteta u školu (redovnu ili specijalnu); podsticanje razvoja pozitivnih očekivanja u pogledu budućnosti deteta i porodice; razvijanje realističkog stava prema mogućnostima deteta za razvoj i ublažavanje razvojnih teškoća;
4. Za roditelje dece bez razvojnih smetnji. Formiranje, razvoj i održavanje pozitivnih stavova prema integraciji dece (i odraslih osoba) u socijalnu sredinu; pozitivan uticaj i podržavanje vlastitog deteta za formiranje pozitivnih stavova i empatijskih osećanja prema vršnjacima sa teškoćama u razvoju;
5. Za vaspitače u predškolskim ustanovama. Razvijanje i održavanje kompetencije i motivacije za rad sa decom koja imaju smetnje u razvoju; razvijanje empatijskih stavova prema deci sa posebnim potrebama i njihovim roditeljima; podsticanje dece bez razvojnih teškoća da razviju pozitivne emocije, spremnost za pomaganje i saradnju sa vršnjacima koji imaju razvojne teškoće; podsticanje drugih kolega (vaspitača i stručnih saradnika vrtića) da prihvataju i rade sa decom koja imaju razvojne smetnje;

Dijana Kopunović,
specijalista razvojne psihologije i psihopatologije i geštalt terapeut
PU „Naša radost“, Subotica